Dầu cá voi: Thứ nhiên liệu từng suýt đẩy cá voi vào con đường tuyệt chủng
Ngày nay, chỉ cần bật công tắc, bóng tối lập tức biến mất. Nhưng trước khi dầu mỏ và điện trở thành nền tảng của đời sống hiện đại, con người phải dựa vào nến, dầu thực vật, dầu cá và nhiều loại nhiên liệu khác để thắp sáng ban đêm. Trong số đó, dầu cá voi từng giữ một vị trí đặc biệt, đủ giá trị để biến săn bắt cá voi thành một ngành thương mại xuyên đại dương.
Mục lục
Dầu cá voi từng thắp sáng thế giới Châu Âu
Trước thế kỷ XIX, ánh sáng nhân tạo vẫn là một thứ xa xỉ tương đối đắt đỏ. Nến sáp ong cho ánh sáng tốt nhưng giá thành cao, trong khi nến mỡ động vật thường tạo nhiều khói và mùi khó chịu. Đèn dầu vì thế ngày càng trở nên phổ biến, và dầu cá voi trở thành một trong những nhiên liệu có giá trị nhờ khả năng tạo ánh sáng ổn định, tương đối sạch.
Dầu cá voi còn có một thị trường quan trọng khác: công nghiệp. Khi Cách mạng Công nghiệp khiến máy móc xuất hiện ngày càng nhiều, nhu cầu về chất bôi trơn cũng tăng theo. Đặc biệt, các sản phẩm thu được từ cá nhà táng được đánh giá cao nhờ những tính chất vật lý phù hợp với một số ứng dụng kỹ thuật.
Điều gì khiến dầu cá voi đặc biệt?
Cần phân biệt dầu từ lớp mỡ của cá voi với những vật liệu đặc biệt thu được từ cá nhà táng. Dầu từ blubber chủ yếu chứa triacylglycerol, tương tự nhiều loại dầu mỡ động vật khác, trong khi phần đầu cá nhà táng chứa spermaceti — một vật liệu giàu wax ester với những đặc tính rất khác biệt.
Wax ester được tạo thành từ acid béo và alcohol béo. Cấu trúc này khiến spermaceti có hành vi nóng chảy và kết tinh khác với nhiều loại dầu thông thường: ở nhiệt độ thích hợp nó có thể tồn tại ở dạng lỏng, nhưng khi làm lạnh lại chuyển sang trạng thái giống sáp.
Đặc tính đó đặc biệt hữu ích trong các ứng dụng cần vật liệu có khả năng bôi trơn và duy trì tính chất ổn định trong những điều kiện nhiệt độ khác nhau. Một chất bôi trơn tốt không đơn giản chỉ cần “trơn”, mà phải tạo được một lớp màng đủ ổn định giữa các bề mặt chuyển động để giảm ma sát và hạn chế mài mòn.
Chính những đặc tính này khiến sperm oil và spermaceti từng được đánh giá cao trong ngành công nghiệp. Đối với con người thế kỷ XVIII và XIX, đây không chỉ là dầu để đốt mà còn là một nguồn nguyên liệu có giá trị kỹ thuật.
Khi cá voi trở thành một ngành công nghiệp
Nhu cầu ngày càng lớn về dầu đã biến săn bắt cá voi từ một hoạt động đánh bắt ven biển thành một ngành thương mại xuyên đại dương. Những con tàu có thể rời cảng trong nhiều tháng, thậm chí nhiều năm, đi hàng nghìn hải lý để tìm kiếm cá voi; khi bắt được một con, thủy thủ đoàn xử lý ngay trên tàu, cắt lớp mỡ thành từng mảng rồi đun nóng để tách dầu.
Với cá nhà táng, phần đầu còn chứa spermaceti, một nguyên liệu có giá trị đặc biệt. Vì vậy, mỗi chuyến săn không chỉ là một cuộc đánh bắt mà còn là một hoạt động khai thác nguyên liệu, kéo theo cả mạng lưới gồm chủ tàu, thủy thủ, thương nhân, cơ sở tinh chế và hệ thống vận chuyển.
Những cảng như New Bedford và Nantucket ở New England từng phát triển mạnh nhờ ngành công nghiệp này. Khi nhu cầu chiếu sáng và máy móc tiếp tục tăng trong thế kỷ XIX, giá trị kinh tế của cá voi cũng tăng theo, biến đại dương thành một vùng khai thác nguyên liệu rộng lớn.
Nhưng đây cũng chính là nghịch lý của ngành công nghiệp cá voi: càng có nhiều thị trường tiêu thụ, áp lực săn bắt càng lớn. Và khi ngành này đang phát triển mạnh, một nguồn nguyên liệu mới bắt đầu xuất hiện từ một nơi hoàn toàn khác, sâu dưới lòng đất.
Dầu mỏ xuất hiện và thay đổi cuộc chơi
Năm 1859, Edwin Drake khoan thành công một giếng dầu tại Titusville, Pennsylvania, mở ra giai đoạn phát triển mạnh mẽ của ngành dầu mỏ tại Mỹ. Từ dầu mỏ, con người có thể tinh chế kerosene, một loại nhiên liệu phù hợp cho đèn chiếu sáng và nhanh chóng trở thành đối thủ cạnh tranh trực tiếp với dầu cá voi.
Sự khác biệt quan trọng nằm ở nguồn cung. Dầu cá voi phụ thuộc vào việc tìm kiếm và khai thác những quần thể động vật ngoài đại dương, trong khi dầu mỏ có thể được khai thác tập trung từ các mỏ dưới lòng đất và mở rộng sản lượng theo quy mô công nghiệp. Khi nguồn cung dầu mỏ tăng lên, kerosene ngày càng chiếm lĩnh thị trường chiếu sáng.
Sau đó, điện tiếp tục thay đổi hoàn toàn cách con người sử dụng năng lượng. Năm 1879, Thomas Edison phát triển một hệ thống đèn sợi đốt có tính thực dụng cao; đến năm 1882, nhà máy điện Pearl Street ở New York bắt đầu cung cấp điện thương mại cho khách hàng.
Ánh sáng lúc này không còn phụ thuộc vào việc đốt nhiên liệu ngay bên cạnh ngọn đèn. Năng lượng được sản xuất tập trung, truyền đến nơi sử dụng rồi chuyển thành ánh sáng bằng điện, khiến những loại nhiên liệu từng được dùng để thắp sáng dần mất đi vai trò.
Vị trí của dầu cá voi ngày nay
Ngày nay, dầu cá voi gần như không còn giữ vai trò thương mại như trong thế kỷ XVIII và XIX. Các sản phẩm từng được sử dụng để chiếu sáng và bôi trơn đã phần lớn được thay thế bằng dầu mỏ, dầu thực vật và các chất bôi trơn tổng hợp.
Đặc biệt, những vật liệu có tính chất tương tự spermaceti cũng không còn nhất thiết phải lấy từ cá nhà táng. Các loại wax ester từ thực vật và vật liệu tổng hợp có thể đảm nhiệm một số chức năng tương tự, cho thấy công nghệ có khả năng thay thế một nguyên liệu tự nhiên bằng những nguồn nguyên liệu khác.
Câu chuyện của dầu cá voi vì thế không chỉ là lịch sử của một loại nhiên liệu. Nó cho thấy cách một nhu cầu rất đơn giản — ánh sáng — có thể tạo ra cả một ngành công nghiệp, biến một loài động vật thành nguồn tài nguyên có giá trị và cuối cùng thúc đẩy con người tìm kiếm những vật liệu thay thế.
Dầu cá voi từng giúp con người xua tan bóng tối, nhưng chính giá trị kinh tế của nó cũng góp phần biến cá voi thành một trong những đối tượng bị săn bắt dữ dội nhất trong lịch sử hàng hải. Khi dầu mỏ và điện xuất hiện, vai trò của nó dần biến mất; còn ngày nay, thứ từng là một nguồn nhiên liệu quan trọng lại trở thành một bài học về giới hạn của việc khai thác tài nguyên tự nhiên.
Tài liệu tham khảo:
Whale Products | Whaling – New Bedford Whaling National Historical Park (U.S. National Park Service)
